Nhiều nhà giáo dục đã bắt đầu làm quen và thử nghiệm với các công cụ Trí tuệ nhân tạo (AI) như Gemini cho những tác vụ đơn giản. Tuy nhiên, không ít người vẫn cảm thấy mình mới chỉ chạm vào bề mặt, chưa thực sự khai thác được hết sức mạnh tiềm ẩn của công nghệ này. Làm thế nào để biến AI từ một công cụ hỏi-đáp đơn thuần thành một cộng sự đắc lực, giúp chúng ta sáng tạo học liệu và đổi mới phương pháp giảng dạy một cách thực chất?

1. Mệnh lệnh chứ đừng hỏi

Thay đổi tư duy cốt lõi đầu tiên và quan trọng nhất là: hãy ngừng "hỏi" và bắt đầu "ra lệnh" cho AI. Hãy xem AI như một trợ lý chuyên nghiệp, cần được giao việc một cách rõ ràng, chi tiết và có hệ thống. Một câu lệnh chất lượng cao, giúp AI hiểu đúng và làm đủ yêu cầu của bạn, thường bao gồm 5 thành phần chính.

Dưới đây là 5 thành phần của một câu lệnh hiệu quả:

• Nhân vật/ Vai trò (Persona/Role): Yêu cầu AI đóng một vai trò cụ thể, phù hợp với nhiệm vụ. Điều này giúp AI xác định được văn phong, kiến thức chuyên môn và góc nhìn cần sử dụng.
• Nhiệm vụ/ Các bước (Task/Steps): Mô tả chi tiết, tường minh công việc cần làm. Với những nhiệm vụ phức tạp, hãy chia nhỏ thành các bước và yêu cầu AI thực hiện tuần tự.
• Định dạng/ Ngữ điệu (Format/Tone): Quy định rõ ràng về cấu trúc, hình thức trình bày (bảng, danh sách, văn bản), cách dùng từ và văn phong của sản phẩm cuối cùng.
• Ngữ cảnh/ Các ràng buộc (Context/Constraints): Cung cấp các thông tin nền tảng, bối cảnh, điều kiện hoặc giới hạn liên quan đến nhiệm vụ (ví dụ: đặc điểm lớp học, thời lượng, thiết bị sẵn có).
• Ví dụ (Example): Cung cấp một mẫu kết quả đầu ra mà bạn mong muốn để AI có thể "bắt chước" và tạo ra sản phẩm gần với kỳ vọng của bạn nhất.

Tùy vào độ phức tạp, một câu lệnh không nhất thiết phải có đủ cả 5 thành phần. Tuy nhiên, trong toàn bộ cuộc hội thoại với AI cho một nhiệm vụ, bạn nên đảm bảo cung cấp đủ thông tin cho cả 5 yếu tố này để đạt kết quả tối ưu. Việc nắm vững cấu trúc này không chỉ giúp bạn ra lệnh hiệu quả trong từng lần hội thoại, mà còn là nền tảng cốt lõi để "rèn luyện" nên những trợ lý AI chuyên biệt sẽ được đề cập ở bí mật cuối cùng.

Ví dụ “nên”: Bạn hãy đóng vai một giáo viên dạy môn Toán, THPT, với 15 năm kinh nghiệm tại Việt Nam, sáng tạo và có phương pháp sư phạm vững chắc.

2. AI là một phòng/ban chuyên gia

Tư duy thứ hai cần thay đổi là không nên xem AI chỉ là một chatbot tổng quát. Các nền tảng AI hiện đại giống như một "phòng ban" với nhiều chuyên gia, mỗi người lại có một kỹ năng đặc thù cho những nhiệm vụ khác nhau. Việc của bạn là "gõ cửa" đúng phòng ban để giải quyết công việc.

Dưới đây là một vài "chuyên gia" nổi bật bạn có thể tận dụng:

• Chuyên gia Tạo Game Tương Tác (Canvas): Đây là công cụ giúp bạn tạo ra các website hoặc trò chơi tương tác đơn giản một cách nhanh chóng. Sử dụng "Chuyên gia Tạo Game" không chỉ là để "cho vui", mà là để biến việc luyện tập khô khan thành một thử thách hấp dẫn, giúp học sinh củng cố kiến thức một cách tự nhiên.
• Chuyên gia Nghiên Cứu Sâu (Deep Research): Khi cần soạn thảo các chuyên đề, tài liệu đọc thêm yêu cầu tính học thuật và độ tin cậy cao, đây là công cụ bạn cần tìm. Chuyên gia này có khả năng tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn uy tín như các bài nghiên cứu khoa học, báo chí chính thống để giúp giáo viên nhanh chóng xây dựng các chuyên đề học tập sâu sắc, cung cấp cho học sinh những tài liệu đọc tin cậy, mở rộng kiến thức vượt ra ngoài sách giáo khoa.
• Trợ Lý Cá Nhân Hóa (NotebookLM): Đây là một trợ lý chuyên làm việc với chính tài liệu của bạn. Bạn tải lên sách giáo khoa, giáo án, các văn bản quy định, và NotebookLM sẽ chỉ làm việc trên nguồn tri thức đó, giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ "ảo giác" (AI bịa thông tin) và đảm bảo mọi sản phẩm tạo ra đều bám sát 100% vào chương trình và mục tiêu giảng dạy của bạn.

3. Biến AI thành đồng nghiệp sáng tạo

Rất hiếm khi AI cho ra một sản phẩm hoàn hảo ngay từ câu lệnh đầu tiên. Sức mạnh thực sự của AI nằm ở khả năng đối thoại và tinh chỉnh lặp đi lặp lại. Đừng nản lòng nếu kết quả ban đầu chưa như ý, hãy xem đó là bản nháp đầu tiên và tiếp tục trò chuyện với AI như một đồng nghiệp để hoàn thiện sản phẩm.

Hãy xem ví dụ về quy trình soạn đề kiểm tra từ một ma trận đặc tả có sẵn:

1. Bước 1: Hãy đọc hiểu bản ma trận đặc tả đính kèm. Thay vì yêu cầu tạo đề ngay, bước đầu tiên là giao cho AI nhiệm vụ "đọc hiểu".
2. Bước 2: Mô tả lại những gì bạn hiểu về bản ma trận này. Đây là bước kiểm tra chéo cực kỳ quan trọng. Bạn cần xem AI đã tóm tắt đúng các chủ đề, cấp độ nhận thức, và sự phân bổ điểm số hay chưa. Nếu có sai sót, bạn cần phản hồi để điều chỉnh ngay tại bước này.
3. Bước 3: Hãy thiết kế cho tôi một đề kiểm tra theo ma trận đặc tả này. Chỉ sau khi chắc chắn AI đã hiểu đúng yêu cầu, bạn mới ra lệnh cho nó thực hiện nhiệm vụ chính.

Quy trình đối thoại này không chỉ áp dụng cho văn bản. Khi tạo hình ảnh, bạn hoàn toàn có thể yêu cầu AI chỉnh sửa từng chi tiết nhỏ. Ví dụ, sau khi tạo một infographic về môn Toán, bạn có thể ra lệnh: "điều chỉnh ảnh trên: tại phần III, viết chính xác cụm từ: Cấp số cộng ....”

4. AI là xưởng sản xuất học liệu toàn năng

Nếu việc tinh chỉnh văn bản với AI đã mở ra nhiều tiềm năng, thì đây là lúc phép màu thực sự bắt đầu. Hãy quên đi ranh giới giữa chữ viết, âm thanh và hình ảnh. Với những 'chuyên gia' AI hiện đại, bạn đang đứng trước một xưởng sản xuất học liệu toàn năng.

Hãy khám phá một vài sản phẩm bạn có thể tạo ra:

• Infographic sinh động: Sử dụng khả năng tạo hình ảnh mạnh mẽ của Gemini (với mô hình Nano Banana), bạn có thể yêu cầu AI tóm tắt một bài học. Không chỉ là hình ảnh đẹp, infographic giúp trực quan hóa những luồng thông tin phức tạp, là cứu cánh cho những bài học Lịch sử nhiều sự kiện hay các chu trình Sinh học khó nhớ, đặc biệt hiệu quả với những học sinh học tốt hơn qua hình ảnh.
• Podcast/Bài nghe: Với NotebookLM, bạn có thể tải lên một chương trong sách giáo khoa và yêu cầu nó tạo ra một file âm thanh tóm tắt kiến thức. Tạo cơ hội cho học sinh học mọi lúc, mọi nơi. Một bản tóm tắt kiến thức dạng podcast là công cụ ôn tập tuyệt vời cho học sinh khi di chuyển, hoặc hỗ trợ đắc lực cho những em có thế mạnh về học qua kênh thính giác.
• Bản đồ tư duy (Mindmap): Thay vì phải tự tay vẽ, bạn có thể yêu cầu NotebookLM tự động phân tích tài liệu và hệ thống hóa kiến thức thành một sơ đồ tư duy logic, giúp học sinh có cái nhìn tổng quan về bài học, dễ dàng kết nối các mảng kiến thức và ôn tập hiệu quả hơn.
• Flashcards (Thẻ ghi nhớ): Chỉ với vài cú nhấp chuột, NotebookLM có thể tạo ra các bộ thẻ ghi nhớ tương tác (câu hỏi/thuật ngữ ở mặt trước, câu trả lời ở mặt sau) để bạn tổ chức các hoạt động ôn tập nhanh, biến việc kiểm tra bài cũ hay củng cố từ vựng trở thành một hoạt động vui và mang tính tương tác cao ngay tại lớp.

5. "Rèn luyện" Trợ lý AI chuyên biệt

Nếu những bí mật trên giúp bạn trở thành người "sử dụng" AI chuyên nghiệp, thì tính năng "Gem" sẽ đưa bạn lên một tầm cao mới: trở thành người "tạo ra" AI. Đây là một bước tiến vượt bậc, cho phép bạn xây dựng những trợ lý ảo được cá nhân hóa cho riêng mình.

Hiểu một cách đơn giản, "Gem" là một phiên bản Gemini đã được bạn "rèn luyện" sẵn. Bằng cách thiết lập sẵn những chỉ dẫn (instructions) về vai trò, định dạng, và cung cấp một kho tri thức (knowledge) từ tài liệu của riêng bạn, bạn biến Gemini thành một chuyên gia chỉ phục vụ cho một nhiệm vụ cụ thể.

Ví dụ, thay vì mỗi lần soạn giáo án đều phải gõ lại một câu lệnh dài hàng trăm chữ về việc "đóng vai giáo viên, dạy môn X, theo định dạng của Thông tư 5512, cho đối tượng học sinh Y...", bạn có thể tạo ra một "Gem Soạn Giáo Án 5512". Gem này đã được thiết lập sẵn tất cả vai trò, định dạng, ngữ cảnh đó. Lần sau, bạn chỉ cần mở Gem này lên và yêu cầu: "Soạn giáo án cho bài học Z", AI sẽ tự động thực hiện theo đúng khuôn mẫu bạn đã rèn luyện, giúp tiết kiệm thời gian và đảm bảo tính nhất quán tuyệt đối.

Kết luận

Việc khai thác hiệu quả AI trong giáo dục không chỉ nằm ở việc biết thêm vài câu lệnh hay, mà đòi hỏi một sự thay đổi trong tư duy: từ một người dùng thụ động trở thành một người "chỉ huy", "cộng tác" và thậm chí là "rèn luyện" AI một cách có chiến lược. AI không phải là cây đũa thần thay thế nhà giáo, mà là một khối đất sét quyền năng, chờ đợi được định hình bởi đôi tay và khối óc sáng tạo của chính bạn.

Với những khả năng mạnh mẽ này, đâu là học liệu sáng tạo đầu tiên bạn sẽ cùng AI xây dựng cho lớp học của mình ?